Sendika Kararıyla Nöbet Tutmayan Öğretmene Ceza Verilebilir mi? Anayasa Mahkemesi Kararları Ne Diyor, Öğretmen ve Yönetici Ne Yapmalı?

Eylül ayının ilk haftalarında Instagram ve WhatsApp gruplarımıza en çok gelen soru nöbetle ilgiliydi. Bir öğretmenimiz şöyle yazdı: “Sendikamız haftada birden fazla verilen nöbeti ve öğle arası nöbetini tutmama kararı aldı. Okul idaremiz ise nöbet tutmayanlar hakkında tutanak tutulacağını söylüyor. Ceza alır mıyız?” Aynı hafta bir müdür yardımcısı da tersini sordu: “Öğle arasında bahçede nöbetçi kalmazsa öğrencinin güvenliğinden kim sorumlu, biz ne yapmalıyız?”

İki soru da haklı. Bu yazıda önce gündemi, sonra mevzuatı ve Anayasa Mahkemesi kararlarını, en sonda da öğretmen ve okul yöneticisinin atması gereken adımları ele alıyoruz.

Gündem: 2026-2027 nöbet eylem kararları

Eylül 2026’da basına yansıyan açıklamalara göre Eğitim-Bir-Sen, Türk Eğitim-Sen, Eğitim-İş, Eğitim Sen, Eğitim Gücü Sen ve Hürriyetçi Eğitim Sen, farklı ifadelerle de olsa iki konuda eylem kararı açıkladı:

• Haftada birden fazla verilen nöbetin (kamuoyunda “ikinci nöbet” olarak biliniyor) tutulmaması,
• Tekli eğitim yapan okullarda, öğretmenin dinlenme ve yemek süresini ortadan kaldıran öğle arası nöbetinin tutulmaması.

Kararların kapsamı sendikadan sendikaya değişiyor. Bu nedenle her öğretmenin kendi sendikasının güncel eylem kararı metnini, tarihini ve kapsamını okuması gerekiyor. “Sendikamız da karar aldı” bilgisi yeterli değil.

Mevzuat ne diyor?

Nöbet, öğretmenin görevleri arasında. İlkokul ve ortaokullarda dayanak, MEB Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliğinin 44 üncü maddesi; liselerde ise Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliğinin 91 inci maddesi. Tartışmayla doğrudan ilgili hükümler şunlar:

• Madde 44/3: Müdür yardımcısı ve öğretmen sayısı yeterli olmayan okullarda haftada birden fazla nöbet görevi verilebilir. Yani ikinci nöbetin dayanağı “personel yetersizliği”. Yeterli öğretmeni olan okulda ikinci nöbet verilmesi ayrıca tartışmaya açık.
• Madde 44/4: Tekli eğitim yapan okullarda öğle arası nöbeti, nöbetçi öğretmenlerin dinlenme süreleri dikkate alınarak dönüşümlü ve dengeli biçimde düzenlenir.
• Madde 44/9: Nöbet görevine özürsüz gelmeyen öğretmen hakkında, derse özürsüz gelmeyen öğretmen gibi işlem yapılır.
• Madde 44/14 (28 Temmuz 2026 değişikliği): Taşıma merkezi okullarda görevli öğretmenler, Taşıma Yoluyla Eğitime Erişim Yönetmeliği kapsamındaki nöbet görevlerini de yapar.

Ücret tarafında ise Ek Ders Kararına göre nöbet görevini fiilen yerine getiren öğretmene haftada 3 saati geçmemek üzere ek ders ücreti ödeniyor. Haftada ikinci kez tutulan nöbetin karşılığında ek ücret doğmaması, sendikaların “ücretsiz ikinci nöbet” itirazının temelini oluşturuyor.

İdarenin elindeki hükümler de belli: 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 26 ncı maddesi kamu hizmetlerini aksatacak toplu eylemleri yasaklıyor. Uygulamada nöbet tutmayan öğretmene genellikle 125 inci maddenin (A-a) bendindeki uyarma ya da (B-a) bendindeki kınama cezası öneriliyor. Her iki bent de “verilen emir ve görevlerin tam ve zamanında yapılmasında” kayıtsızlık veya kusur ile ilgili.

Anayasa Mahkemesi ne dedi?

Tartışmayı belirleyen asıl kaynak, Anayasanın 51 inci maddesindeki sendika hakkı ve bu hakla ilgili bireysel başvuru kararları. Anayasa Mahkemesi toplu eylemi, çalışanların hak ve menfaatlerini korumak için başvurulabilecek yardımcı bir sendikal araç olarak kabul ediyor. Ancak kararların hepsi aynı yönde değil:

• A. P. (B. No: 2017/29263, 22/5/2019): Siyasi bir gündemle yapılan iş bırakma nedeniyle verilen aylıktan kesme cezası hak ihlali sayılmadı. Mahkeme, eylemin mesleki çıkarlardan çok siyasi bir baskı amacı taşıdığını belirtti.
• O. B. kararı (Genel Kurul, B. No: 2016/11319, 5/9/2024): 2015’te nöbet ücreti talebiyle yaklaşık iki ay süren ve nöbetin tamamen bırakıldığı eylem nedeniyle verilen uyarma cezası hak ihlali sayılmadı (başvurucular bu sürede 4-11 gün nöbet tutmamıştı). Mahkeme, eylemin nöbet hizmetini tamamen işlemez hâle getirdiğini, sürenin uzun olduğunu ve verilen cezanın en hafif ceza olduğunu dikkate aldı.
• B. K. (B. No: 2020/23722, 26/3/2025): Sendika kararıyla nöbet tutmayan rehber öğretmene verilen kınama cezası hak ihlali sayıldı. Mahkeme, idarenin ve derece mahkemelerinin sendikanın mesleki gerekçelerini tartışmadığını, müdahalenin demokratik toplumda gerekli olduğunun “ilgili ve yeterli gerekçelerle” ortaya konulamadığını belirtti. Yeniden yargılama ve 20.000 TL manevi tazminata hükmedildi.
• B. No: 2020/14027 (21/4/2026, Ağustos 2026’da yayımlandı): Türk Eğitim-Sen ve Eğitim Sen üyesi öğretmenlerin öğle arası ve servis nöbeti eylemleri nedeniyle aldığı disiplin cezaları sendika hakkının ihlali sayıldı ve yeniden yargılama kararı verildi. Mahkeme, eylemin öğretmenlerin çalışma koşullarıyla doğrudan ilgili olduğunu ve gerekçelerin değerlendirilmeden ceza verildiğini vurguladı.
• Mayıs 2026’da basına yansıyan bir başka kararda ise sendika kararıyla ikinci nöbeti tutmayan bir sosyal bilgiler öğretmenine verilen ceza hak ihlali sayıldı ve manevi tazminata hükmedildi. Haberlerde başvuru numarası yer almadığı için bu kararın künyesini doğrulayamadık.

Bu kararların yanında yargı yolunun eski bir tespiti de önemli: Tekirdağ İdare Mahkemesi 2019’da, sendika kararıyla nöbet tutmayan ama derslerine giren öğretmene “özürsüz bir veya iki gün göreve gelmemek” (125/C-b) bendinden verilen cezayı iptal etti. Nöbet tutmamak göreve hiç gelmemekle aynı şey değil; yanlış bentten verilen ceza baştan sakat.

Kararlardan çıkan ölçütler

Kararlar birlikte okunduğunda Anayasa Mahkemesinin şu sorulara baktığı görülüyor:

1. Eylemin amacı ne? Çalışma koşulları, dinlenme hakkı, ücret gibi mesleki bir amaç mı, yoksa siyasi bir gündem mi?
2. Eylemin kapsamı ne? Nöbet tamamen mi bırakıldı, yoksa ikinci nöbet ya da öğle arası nöbeti gibi sınırlı bir bölüm mü?
3. Ne kadar sürdü, eğitim hizmeti ve öğrenci güvenliği fiilen aksadı mı?
4. Verilen ceza ölçülü mü? Uyarma ile kınama aynı ağırlıkta değerlendirilmiyor.
5. İdare ve mahkeme, öğretmenin sendikal gerekçesini tartıştı mı? Yalnızca “nöbet tutulmadı, ceza verildi” demek yeterli görülmüyor.

Bu nedenle sorunun cevabı şu: Disiplin soruşturması açılabilir ve ceza verilebilir. Ancak mesleki amaçlı, sınırlı ve sendika kararına dayanan bir eylemde, sendikal gerekçe tartışılmadan verilen ceza Anayasa Mahkemesi önünde hak ihlali sayılabilir. Tersine, nöbeti bütünüyle ve uzun süre bırakan bir eylemde en hafif cezanın ölçülü bulunması da mümkün.

2026-2027 için iki önemli uyarı

Servis nöbeti: 2020/14027 sayılı kararda Mahkeme, servis görevlerinin sonradan mevzuatta netleştirildiğini not etti. 28 Temmuz 2026’da Madde 44’e eklenen 14 üncü fıkrayla taşıma merkezi okullarda servis nöbeti artık yönetmelikte açıkça öğretmenin görevi. Eski olaylar için verilen ihlal kararının bu yıl servis nöbeti için aynen geçerli olacağını varsaymak doğru olmaz.

Ücret: Tutulmayan nöbetin ek ders karşılığı ödenmez. Bu, disiplin cezasından ayrı bir sonuçtur ve Anayasa Mahkemesi kararları bu durumu değiştirmez.

Öğretmen ne yapmalı?

1. Sendikanızın güncel eylem kararını okuyun ve bir örneğini saklayın. Kararın hangi nöbeti ve hangi tarihleri kapsadığına bakın.
2. Eyleme katılacaksanız, katıldığınızı ve hangi nöbet bölümünü kapsadığını okul müdürlüğüne yazılı olarak bildirin. Yazılı bildirim, eylemin kişisel bir tercih değil sendikal bir faaliyet olduğunu belgelemenin en sağlam yoludur.
3. Eylem kararının kapsamını genişletmeyin. İkinci nöbet eylemi, haftalık ilk nöbetinizi de tutmama hakkı vermez.
4. Savunma istenirse süresi içinde yazılı savunma verin. Savunmada sendika kararını, eylemin mesleki amacını, sınırlı kapsamını ve ilgili Anayasa Mahkemesi kararlarını açıkça belirtin.
5. Ceza verilirse tebliğden itibaren 7 gün içinde disiplin kuruluna itiraz edin; idari yargı yolu da açıktır. Sendikanızın hukuk birimiyle süreyi kaçırmadan iletişime geçin.

Okul yöneticisi ne yapmalı?

1. Öğrenci güvenliği önceliklidir. Eylem nedeniyle boş kalan nöbet noktaları için yönetici, gönüllü öğretmen ve dönüşümlü planla geçici bir nöbet düzeni kurun.
2. Nöbet çizelgesini gözden geçirin. İkinci nöbet veriyorsanız personel yetersizliğini, öğle arası nöbeti planlıyorsanız dinlenme süresinin nasıl korunduğunu yazılı olarak gösterebilmelisiniz.
3. Tutanak tutacaksanız yalnızca olguyu yazın: tarih, nöbet yeri, nöbet türü, öğretmenin yazılı bildirimi olup olmadığı. Yorum ve suçlama tutanağa girmez.
4. Disiplin sürecine gidilecekse doğru bendi seçin ve öğretmenin sendikal gerekçesini değerlendirin. Anayasa Mahkemesinin ihlal kararlarının ortak noktası, bu gerekçenin tartışılmamış olmasıdır.
5. Süreleri takip edin: 657 sayılı Kanunun 127 nci maddesine göre uyarma ve kınamada soruşturmaya fiilin öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde başlanmalı; savunma için en az 7 gün süre verilmelidir.

Rehber ve evrak paketi üyelerimizin kullanımında

Bu soru için **”Sendikal Nöbet Eylemi Evrak Paketi”**ni hazırladık. Pakette Mevzuat ve Uygulama Rehberi ile öğretmen ve okul yönetimi için ayrı ayrı düzenlenebilir Word evrakları yer alıyor: eyleme katılım bildirimi, nöbet çizelgesine itiraz dilekçesi, disiplin savunması örneği, disiplin cezasına itiraz dilekçesi, nöbet tespit tutanağı, yönetici ön değerlendirme formu, geçici nöbet ve öğrenci güvenliği planı, savunma isteme yazısı ve süreleri kendiliğinden hesaplayan Excel takip çizelgesi.

Pakete Dosya Arşivi’ndeki Mevzuat Köşesi bölümünden ulaşabilirsiniz. Henüz üye değilseniz ücretsiz üyelik oluşturarak başlayabilirsiniz.

Sizin de sorunuz mu var?

Bu rehber abonelerimizin sorularıyla ortaya çıktı. Instagram’da @ogretmenler.odasi_ hesabımıza abone olan öğretmen ve yöneticilerimizin mevzuat sorularını kaynağıyla birlikte yanıtlıyor, gerektiğinde bu örnekteki gibi özel çalışma hazırlıyoruz.

Not: Bu haber bilgilendirme amaçlıdır; resmî bir MEB belgesi veya hukuki görüş değildir. Anayasa Mahkemesi kararları somut olaylara ilişkindir ve her disiplin dosyasının kendi koşullarına göre değerlendirilmesi gerekir. Bilgiler 26 Eylül 2026 itibarıyla derlenmiştir. Somut uyuşmazlıkta sendikanızın hukuk birimine veya bir avukata danışınız.

Kaynaklar

Anayasa md. 51; 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu md. 26, 125, 127, 130, 135 (7573 sayılı Kanunla değişik 127/2, RG 29.01.2026); MEB Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği md. 44 (son değişiklik RG 28.07.2026/33323); MEB Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği md. 91; MEB Yönetici ve Öğretmenlerinin Ders ve Ek Ders Saatlerine İlişkin Karar; AYM A. P., B. No: 2017/29263, 22/5/2019; AYM Genel Kurul, O. B., B. No: 2016/11319, 5/9/2024; AYM B. K., B. No: 2020/23722, 26/3/2025; AYM B. No: 2020/14027, 21/4/2026; Tekirdağ İdare Mahkemesi E. 2018/1192, K. 2019/123.

ETİKETLER

nöbet, sendika, eylem kararı, ikinci nöbet, öğle arası nöbeti, disiplin cezası, uyarma, kınama, Anayasa Mahkemesi, sendika hakkı, Madde 44, savunma örneği, itiraz dilekçesi